મારી કોમેન્ટીકાઓ (૨) એક નાનકડો વીચારસ્ફુલ્લીંગ ક્યાં પહોંચ્યો !!      

                  – જુગલકીશોર.

કોમેન્ટીકાને એક વીભાગ તરીકે શરુ કરવાની વાતે બેત્રણ ‘પૌષ્ટીક’ અભીપ્રાયો સાંપડ્યા પછી એ અભીપ્રાયોને સાચવીને આગળ વધવાનું જરુરી લાગેલું. વર્ષો પહેલાં કોઈ લખાણ પર થયેલી ચર્ચાઓને અનુસંધાને મારા દ્વારા થયેલી તો ખરી જ પણ અન્યો દ્વારા પણ થયેલી ટીપ્પણીનો સંદર્ભ સાચવીને એ બધીયોને એક નવા લેખરુપે મુકવામાં મજા ને સજા બન્નેની શક્યતા હોઈ શકે છે.

આ વીચારનો માર્યો હું બીજી કોઈ કોમેન્ટીકા અંગે લખવાની તૈયારી કરી રહ્યો હતો. ત્યાં જ એક નાનકડી ઘટના ઘટી ગઈ……દસેક દીવસથી લગભગ બંધ હાલતમાં પડેલું મારું નેટવર્ક કામ કરતું થયું એટલે બાકી નીકળતાં અગત્યનાં કામો પાર પાડવા બેઠો…

આ અગત્યનાં કામોમાંનું એક તે બે કલાક અને એકતાલીસ મીનીટ જેટલા પ્રલંબ ગાળામાં વહેલો વિશાલ મોણપરાના સન્માનનો કાર્યક્રમ !! એમાં મારે ઓનલાઈન  હાજર રહેવાનું હતું જ તેને નેટદખલે મારી હાજરી વગરનો કરી દીધો હતો ! મારા જ ઉભા કરેલા કાર્યક્રમમાં હું ન હતો. એટલે જેવું નેટીયું હખણું થયું કે તરત મેં તે વીડીયો આખો જોયો. ને એણે જ…..

હા, એણે જ મને કોમેન્ટીકાના બીજા ભાગ પર સાહીત્યના ભાવરસને બદલે આમ અધવચ્ચે આ નવા લખાણ માટે મજબુર કરી દીધો.

તો હવે આજની આ બીજી કોમેન્ટીકા પર એ વાતે વીચાર –

વીચાર એક તણખો હોય છે. પ્રજ્વલીત અગ્નીમાંથી ચારે દિશામાં ઉડતા રહેતા સ્ફુલ્લીંગો – તણખાઓ – સહેજ દુર જઈને વીલીન થઈ જતા હોય છે. વીચારનું પણ એમ જ થતું જણાય છે. મોટા ભાગના વીચારો તીખારાની જેમ જ, લાગે કે વીલીન થઈ ગયા. પણ સાવ એવું નથી. વીચારનો કોઈ ઝબકારો સહેજસાજ કાર્યવાહી આપણી કને કરાવીને જાણે કે છુટી જતો હોય છે. પણ એ સહેજ સાજ કરેલી કાર્યવાહી ક્યારેક દુર જઈને, દુરગામી પરીણામો લઈ આવતી હોય છે.

વીચારનું તોએવું છે. મનમાં આવ્યો, એને તરત જ પ્રગટ કરી દીધો, કોઈ બે વાક્યો કહી કે લખી નાખ્યાં, બસ પછી ભલે ભુલી જાઓ…પણ તે જ બે વાક્યો ક્યાંક, ક્યારેક કોઈ નવી જ રચના કરી બેસતાં હોય છે.

આટલી લાં…..બી પ્રસ્તાવના કરવા પાછળનું કારણ, કોમેન્ટીકાના આજના લખાણનો એક મહત્ત્વનો વીચાર છે જે મારા મનમાં સતત આવતો રહેલો પણ તેને ફળવા માટે કોઈ નીમીત્ત મળતું નહોતું. ગમે તેમ, પણ એક દીવસ એક જ વાક્યે તે ફુટી નીકળ્યો ! (વોરાસાહેબ ઘણી વાર કહેતા રહે છે કે, “કોમેન્ટ લખો.” “સગવડ મળી છે તો તેનો ઉપયોગ કરો.” આજે એના સંદર્ભે પણ આ વાત.)

એક દીવસ ફેસબુક પર વિજયભાઈ શાહે વિશાલ મોણપરા અંગે લખાણ મુકેલું. મારા મનમાં મુ. રતિકાકા, વિશાલ મોણપરા, હિમાંશુ કિકાણી તથા હિમાંશુ મીસ્ત્રી વ.નાં નામો ને એમનાં મહાકાર્યો રમતાં જ રહેતાં. તે દીવસે વિજયભાઈના લખાણ પર મેં એક જ વાક્ય લખ્યું : ‘વિશાલ મોણપરાનું નેટજગતે સન્માન કરવું જ જોઈએ.’ આ વાક્ય પર બેત્રણ વધુ ટીપ્પણી થઈ પણ ઝાઝું ધ્યાન અપાયું નહીં પણ એ બેચાર ટીપ્પણીઓએ મને ટેકો પુર્યો ને મેં નેટગુર્જરી પર લેખ લખ્યો. એમાં સન્માન કરતાંય બીજા કેટલાક કાર્યક્રમોની વાત હતી. નેટજગતને મળેલી કીબોર્ડની સવલતોનો લાભ લઈને ગુર્જરીની સેવા કરવાની તકોનો તેમાં તીવ્ર ભાવ હતો.

એ લખાણને બહુ સારો પ્રતીસાદ મળ્યો. બીજા લખાણમાં મારાથી કેટલાંક કાર્યોની સુચી મુકાઈ ગઈ. (પાછલી કોમેન્ટીકાઓનો અભ્યાસ કરતો હતો તો જાણવા મળ્યું કે લગભગ આ જ કાર્યસુચી મેં ‘શાણીવાણીનો શબદ’ નામના મારા બ્લૉગ પર પાંચેક વરસ પહેલાં મુકેલી હતી, ને એમાંનું કેટલુંક “કણક મોણ”ના શીર્ષકે ‘ઓપિનિયન’માં પણ છપાયેલું !! )

ટુંકમાં કહીએ તો વીચાર કેટલો જીવતો રહેતો હોય છે, ને ક્યારેક ક્યાં જઈને સ્ફુટતો હોય છે તેનું કાંઈ કહેવાય નહીં. વિશાલના સન્માન નીમીત્તે પ્રગટેલા એ વાક્યનું નસીબ જોરદાર હશે. જુઓ ને, એની જ ચીનગારીમાંથી મુ. રતિકાકાના, આતાજીનાતથા વિશાલના સન્માનથી એ લાંબાગાળાની અપેક્ષા મારી ફળીભુત થઈ.

લાગે કે વાત મારી અહીં પુરી થઈ. પણ ના. હજી આ આખા લખાણની બે વાત બાકી રહી જાય છે !!

પહેલી વાત તે વોરાસાહબની અપેક્ષાની. વાચકો સૌ ફક્ત વાંચીને બેસી ન રહેતાં, કંઈક ને કંઈક કોમેન્ટરુપે મુકે. (કેટલીક કોમેન્ટો લેખકની નબળાઈઓને વધુ મજબુત કરતી હોય છે. એટલે તટસ્થ કોમેન્ટ કરવાનુંય શીખવા જેવું હોય છે.) આપણા સૌની ટીપ્પ્ણીઓ ક્યારેક બહુ મોટાં પરીણામોનું નીમીત્ત બનવા સક્ષમ હોય છે.

તો બીજી વાત કે જેને મેં બેએક સ્થળે પ્રગટ કરી છે તે “નેટજગતના ત્રણ વીભાગોની ઈતીહાસરુપ પુસ્તીકાઓ તૈયાર કરવાની વાત.” આ ક્ષેત્રના જાણકારો, ટૅકનીશીયનોએ કરવા જેવાં કામો :

૧) નેટજગતનો પરીચય અને ઈતીહાસ,

૨) નેટ પર લખાણો મુકવાની વીવીધ સવલતોના પ્રકારો,

૩) ગુજરાતી લખાણો, તેના પ્રકારો, લેખકો વગેરેનો પરીચય તથા

૪) નેટ પર ગુજરાતી લખાતું થયું તેનો ઐતીહાસીક ક્રમ અને તેમાં ભાગ ભજવનારા મહાનુભાવોનાં તે ઐતીહાસીક ને બહુમુલ્ય કાર્યોનો પરીચય–ઈતીહાસ.

કોમેન્ટીકાઓ તરફ સીંહાવલોકન માફક ક્યારેક પાછળ ફરીને દૃષ્ટી કરતાં રહેવું જોઈએ એમ લાગે છે. દરેક બ્લૉગરના ડૅશબોર્ડ પર ટીપ્પણીઓનો ઢગલો પડ્યો જ હશે. એ ટીપ્પ્ણીઓ આપણને ઘણું શીખવી જાય છે. એક ઈ–ઉમાં લખનારા મારા જેવા બલૉગરોને કેટલાક ટીપ્પ્ણીકારોએ ન સહી શકાય તેવી ટીપ્પ્ણીથી નવાજેલા !

એ ટીકાઓમાંથી મેં ધડો લીધો કે ‘આપણું કામ ભાષાના પ્રચારનું છે; આપણા વીચારોને ઠોકી બેસાડવાનું નથી.’ આ સમજ મને મળી આકરી ટીકાઓને કારણે ! “ગાળ તો છે ઘીની નાળ” એવી શીખ મને ભાષાસાહીત્ય પર ૩૦૦થી વધુ લેખો લખવા તરફ ખેંચી ગઈ !!

કોમેન્ટીકાકક્ષ આપણો ચૉરો છે. આ ઓટલા પરીષદે સૌ સક્રીય રીતે મળતાં રહીએ તેવી આશા સાથે વંદના.

“અમારી લોકભારતી” : નજરે જુઓ ને સાંભળો…

આજે ફક્ત એક વીડિયો – મારી લોકભારતીના આછા પરિચયનો.

જુઓ અને જણાવો, કેવું લાગ્યું ?

 

મારી લોકભારતીનો આછેરો પરિચયઃ
https://youtu.be/T6SDNwJ0Z1I. ચાલો આજે આપણી માતૃ સંસથા લોક ભારતીને વાગોળીએ.

YOUTUBE.COM
This is the society which is belongs to Shree Nanabhai Bhatt’s thoughts.

 

 

 

 

માજીની ઓશરીએ –

વાર્તામાં પાત્રાલેખન, સંવાદો અને સાહીત્યસર્જનનો હેતુ

રાબેતા મુજબ જ માજીને પરસાળમાં ખુરશી નાખીને બેઠેલાં જોયાં. મને જોઈને ટહુકો કર્યો,

આવ ભાઈ, કઈ બાજુ અત્યારમાં ?

બસ તમારી કને જ.

સારું, સારું, ભાઈ. સુખી રે. કે, શું કામ આવવું થયું ?

કેમ પછી પેલી વારતા બની કે નૈં ? જો બની ગૈ હોય તો… …

અરે, હા ભૈલા, વારતા તીયાર જ છે. હું જ આબ્બાની હતી તારી પાંહે, ને તું જ આવી ગ્યો, સારું થ્યું લે. તું બેસ હું ચા લાવું.

માજી જુના જમાનામાં સારું એવું ભણેલાં. નોકરી તો કોઈ કરવા જ ન દે એટલે પછી ઘરકામની જોડે જોડે વાંચવા–વીચારવા–વાગોળવાનું વ્યસન બની ગયેલું. એમાંય એક વાર કોઈ કવીતડું બનાવેલું મને બતાવ્યું ત્યારે બહુ સારું ન હોવા છતાં પ્રોત્સાહનરુપે મેં એમનો વીચારવૈભવ અને શબ્દોની પસંદગીનાં વખાણ કરેલાં.

પછીય બીજી બેત્રણ કવીતાયું મને બતાવી. પછી મારી નીરાશા દર્શાવ્યા વગર એમને મેં ડાયરી જેવું કે પછી વાર્તા જેવું લખવા કહેલું….કોઈ સારો અનુભવ કે કોઈ પ્રસંગ–પ્રવાસના વર્ણન પર હાથ અજમાવવા કહેલું.

ને ચમત્કાર થયો !

માજીએ સરસ મજાની ટુંકી વાર્તા ધરી દીધી. ને એમ એક લેખીકાનો જન્મ થયેલો ! એક તો આધેડ વય, અનુભવોની ખાણ, વીશાળ વાંચન અને સહજ રીતે જ ફુટી નીકળતા હાથવગા તળપદા શબ્દોની સરવાણી ! સાવ નાની અમથી વાતનેય એવી શણગારીને કહે. વીચારમાં પડી જવાય કે કહેવતો, રુઢીપ્રયોગો અને ચીલાચાલુ વાતચીતોને આ માજી કેવા અલંકારરુપે મુકી દે છે ! વાતવાતમાં કોઈ ને કોઈ કહેવત વચ્ચે ગોઠવી દે કે મુળ વાત શોભી ઉઠે ! આનાયાસ અલંકૃત બની જતી વાત !

પછી તો અવારનવાર મળવાનું થાય. સાહીત્યનાં સ્વરુપોની શાસ્ત્રીય વાતો તો સમજાય નહીં તોય કેટલુંક સહેલું કરીને મુકું તો તરત સમજી જાય.

વાર્તામાં પાત્રાલેખન બાબત ચર્ચા કરી ત્યારે લેખક દ્વારા જ વર્ણન કરીને પાત્રો સર્જવાની શૈલીની વાત સાંભળીને મને કહે,

“લખનારાનું કામ લખનારો કરે પણ વાર્તાની અંદરનાં માણસો જો પોતાની જાતે કાંઈ જોમ નો બતાવે તો ઈ માણસો (પાત્રો) તૈયાર રમકડાં જ ગણાય ને ?!”

હું ચોંકી ગયો ! વાર્તાનાં પાત્રો લેખકના હાથમાં રહેતાં નથી ને સ્વતંત્રપણે જ વીહાર કરતાં હોય છે તે વાતને માજીએ કેવી તળપદી બાનીમાં સમજાવી દીધી !

એવી જ રીતે સંવાદોના મહત્ત્વ વીષેની પોતાની વાત આ રીતે મુકી આપેલી –

વાર્તામાં માણસો હોય તે બોલે તો ખરાં જ ને. બધું વાર્તા લખનારો જ ઠઠાડ્યે રાખે તો વાર્તા કોને ગમે ? માણસો પોતે એકબીજાની સાથે ‘અંદરોઅદર’ વાતો કરે (સંવાદ) તો લખનારાને જે કહેવું છે ઈ તો કહેવાઈ જ જાય પણ એનાથીય મોટું કામ તો ઈ થાય કે માણસો જેણે સરજ્યાં છે ઈ લખનારા (લેખક)નેય રસ્તો મળતો જાય !! બોલનારાં સૌ જુદીજુદી નાત્યનાં ને ભાત્યનાં હોય એટલે ઈ બધાંની વાતું ને ઈમની બોલચાલની બોલી ઉપરથી બધાંની અલગ અલગ ઓળખાણ પણ થૈ જાય !! (પાત્રવ્યક્તીત્વ)

એક વખત મેં હસતાં હસતાં પુછેલું કે માજી, આ વાર્તાયું લખાવાનો શો હેતુ ? વાંચવાવાળાને કાંક ગન્યાન–શીખામણ કે બોધ મળે એટલે કે પછી લખનારાની મસ્તીમાં આવે તેવું મજાનું એ લખી નાખે તો ચાલે ?! એમણે જવાબ દીધેલો કે,

“વાર્તા લખનારાને લખવામાં એક અકળામણ હોય છે. અકળામણ એટલે કોઈ અહખ નૈં. અકળામણ એટલે સુવાવડ પહેલાં જણનારીને જેવું થાય ને એવું જ કાંક !!

એને લખવાનું કોઈ નક્કી કરેલું ભાન નથી હોતું…લખવાનો અંદરથી ધક્કો વાગતો હોય એટલે ઈ લખ્યા વન્યા રૈ જ નો હકે ! લખવું જ પડે એટલે પછી વાંચનારાંને એમાંથી ઉપદેશ મળશે કે નૈં ઈની ચંત્યા કરવાનો એને વેંત જ હોતો નથી ! લખવાની ધોંશ જ એની પાંહે લખાવી નાખે છે ! એટલે દુનીયાને એમાંથી જે મળવાનું હોય ઈ મળે; લખનારો તો લખી દઈને નવરો !!

“સાહીત્ય કલા માટે કે જીવન માટે ?” આ બહુ ચર્ચાયેલા સવાલનો માજીએ આપેલો જવાબ દીવસો સુધી ગુંજતો રહ્યો !

– જુગલકીશોર. 

મારી કોમેન્ટીકાઓ : (૧) ‘મૌન’

(નોંધ : માતૃભાષા પર એક નવું પ્રકરણ શરુ કરવા મન હતું – જુદાજુદા બ્લૉગો પર મુકાયેલી મારી ટીપ્પણીઓને શોધીને તેના મુળ સંદર્ભ સાથે મુકવાનું. આ પ્રકરણ/વીચારની પાછળ શ્રી વી.કે.વોરાસાહેબની એક અછડતી ટીપ્પણી રહેલી છે ! એની વાત પણ આગળઉપર કરીશું. 

આજે તો મારી એક ઈમેઈલ–નોંધ પરથી ચાલુ થયેલી “પત્રપ્રવૃત્તી”માંની મારી એક કોમેન્ટીકા અહીં મુકીને આ નવું પ્રકરણ “મારી કોમેન્ટીકાઓ”નો આરંભ કરું છું. આશા છે કે આ કોમેન્ટીકાઓને પણ કોમેન્ટો દ્વારા માર્ગદર્શન, બળ મળતું રહેશે. – જુ.)  

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

jugalkishor કહે છે: (શબ્દોના પાલવડે પર પ્રીતિબહેનના પત્રલેખ પરની ટિપ્પણી)

જુલાઇ 8, 2018 પર 8:49 પી એમ(pm) (આ લીંક પણ છે તેથી જેમને પત્રાવલિનો લેખ વાંચવો હશે તે ત્યાં જઈ શકશે…)

 

મૌન

બે બોલકી પંક્તીઓ વચ્ચેનો અર્થ કાવ્યનું અભીપ્રેત મૌન ગણાય !!

દાંત ભીંસીને બળાપો કાઢતા કેટલાક મૌનવ્રતી વડીલોને નજરે જોયા છે !! આ બોલકું મૌન અસહ્ય હોય છે. તો ધ્યાનસ્થ–શા કેટલાક વ્યાખ્યાતાઓનું પીન ડ્રોપ સાયલન્સવાળું વ્યાખ્યાન પણ માણ્યું છે.

મારી લોકભારતીના શીક્ષણપ્રતીકમાં તો સૂત્ર જ છે – “ગુરોસ્તુ મૌનમ્ વ્યાખ્યાનમ્ શિષ્યસ્તુ છિન્નસંશયા:” !!

શબ્દનો એક અર્થ અવાજ–ધ્વની પણ છે. શબ્દ બોલે અને અર્થ અનુભવાય !

અર્થને ધ્વની – અવાજ નથી હોતો !!

આડવાત કરું તો “ઘણ રે બોલે ને એરણ સાંભળે”માં એરણ તો ટીપાય છે !! ઘણ પડે ને છતાં એરણ સાંભળી રહે. (એટલે કે સહન કરે !!!) નારીજાતીનું આ સહનકાર્ય દબાયેલા મૌનનું દયનીય ને ચીન્ત્ય પ્રતીક છે.

મર્મરતી હવા કે ફર્ફરતી વર્ષાની ફરફરને વ્યક્ત કરી શકે તેવું – કાવ્યસ્વરૂપને સાચવી શકે તેવું આ ‘પત્રસ્વરૂપ’ (‘પત્રાવલિ’) આવા મૌનવિષયને પણ કેવો ન્યાય આપી શકે છે !

 

પત્ર (૧૦) પ્રીતિ સેનગુપ્તા : શબ્દોની મોહિની

સાહિત્ય મિત્રો.

 અગાઉના પત્રમાં  એક અક્ષરવાળા શબ્દનો ઉલ્લેખ થયો હતો. તેના સંદર્ભમાં કહું તો, ભાષામાં સૌથી પહેલાં તો અક્ષર હોય. એવા બે કે વધારે અક્ષર અમુક નિયત રીતે અડોઅડ આવે એટલે શબ્દ બને. આમ તો એમ જ લાગે કે બે કે વધારે અક્ષરોથી બનેલા શબ્દોમાંથી જ કોઈ પણ અર્થ નીકળતા હોય છે. પરંતુ કેટલાક એવા અક્ષર પણ છે, જે એક એકનો પણ કશો અર્થ થતો હોય -જેમકે સંસ્કૃતમાં ’ (ના), ‘’ (તથા); હિન્દીમાં ’ (અથવા); ગુજરાતીમાં ’ (પણ), અને જેમ ગુજરાતીમાં તેમ બંગાળીમાં ’ (ભાર દર્શાવતા અક્ષર) ઇત્યાદિ. 

જો અર્થ છે જ, તો પછી આ એકલવાયા અક્ષરો શબ્દ જ બન્યા ને? આવો વિચાર કરીએ કે તરત વિસ્મય પણ થાય, અરે હા, આ વાત તો સાચી, ને કેવી નવાઈની પણ છે, નહીં?

શબ્દો મને બધી રીતે આકર્ષક લાગે છે – દેખાવમાં, સાંભળવામાં, બોલવામાં. પહેલાં તો કોઈ પણ ભાષા જોઉં એટલે જાણે જોયા જ કરું. આ એનું દૃશ્ય રૂપ. એને સાંભળું એટલે એના લય ને ધ્વનિમાં મન પરોવાય. આ એનું શ્રાવ્ય રૂપ. એ પછી એને બોલવા જાઉં, અને એની સમગ્રતાને અનુભવું. આ એનું ઉચ્ચારિત રૂપ. 

જ્યારે આટલો સ્વરૂપવાન હોય છે શબ્દ, ત્યારે એનો ઊંડો મોહ લાગી જઈ શકે છે. પછી એની મોહિની, સુંદર શબ્દોથી બનતી ભાષા કોઈ વિશિષ્ટ પ્રકારના જાદુ જેવી જ છે. દેખાવમાં મુગ્ધકર ભાષા અરબી છે, હિબ્રુ છે. એમ તો રશિયા-મૉન્ગૉલિયાની સિરિલિક લિપિ પણ ખરી. કળાત્મક ને ચિત્રાત્મક લાગે. હજારો વર્ષ પહેલાંના જમાનામાં તો ખરેખર ચિત્રાકૃતિ દ્વારા જ શબ્દ બનતા હતા. હજી દુનિયામાં ક્યાંક ક્યાંક પ્રાચીન ગુફાના પથ્થરો પર આવી ચિત્ર-ભાષા મોજુદ રહેલી જોવા મળે છે.સાંભળવામાં તો જાણે લગભગ કોઈ પણ ભાષા કર્ણપ્રિય લાગે. તે એના પોતાના આગવા લય અને ધ્વનિને કારણે. દુનિયાની ઘણી ભાષાઓ સાંભળવા મળી છે. ઈંગ્લંડ અને ઑસ્ટ્રલિયા જેવા દેશોની ભાષા ઈંગ્લિશ ખરી, પણ એની હલક બહુ રુચિર લાગે છે. તો પશ્ચિમ આફ્રિકાના અમુક દેશોના આદીવાસીઓની ભાષામાં જીભ અને હોઠથી ઉદ્ભવતા પટાક-પટાક ધ્વનિ જ હોય છે. 

એના શબ્દોના ઉચ્ચારોની હલકને માટે થઈને બે ભાષા મારી સૌથી વધારે પ્રિય છે – બંગાળી અને સ્પૅનિશ. બંને સાવ જુદા જ મૂળની છે, ને એમના શબ્દોના ઉચ્ચારોના નિયમો જુદા જ છે, પણ પરિણામ જાણે સરખું આવે છે -ખૂબ સંગીતમય! અમુક શબ્દો એવા હોય છે કે જેમને બોલવામાં વધારે ક્ષણો આપવી પડે. ધારો કે, ‘આનંદ સાથેજેવા શબ્દો બંગાળીમાં બોલવા હોય તો આનંદ સહબોલવું પડે. અરે, પણ એનો ઉચ્ચાર ‘આનૉન્દૉ શૉહૉકરવો પડે. ખરેખર જ વધારે આનંદ અનુભવાય.


સ્પૅનિશમાં એકાદ દાખલો જોઈએ તો ઇન્વિટેશનજેવા શબ્દનો ઉચ્ચાર ઇન્વિતાસિયોંથઈ જાય છે. આ ભાષા ધ્વનિ-નિર્ભર છે, ને લેખિત શબ્દ અંગ્રેજી પ્રમાણેનો લાગે ત્યારે પણ ઉચ્ચાર લાક્ષણિક હોય છે.


આ બે ભાષાઓના શબ્દો બોલીએ ને જાણે મોઢું ભરાઈ જાય, જાણે હોઠ પર શબ્દોના સ્વરૂપનો સ્પર્શ થઈ જાય! શબ્દ પ્રત્યેનું સંવેદન ઉત્કટ હોય ત્યારે શબ્દો પણ ચિત્ર, શિલ્પ, નૃત્ય જેવી સ્પર્શગત, બહુપરિમાણી, દૃશ્ય-શ્રાવ્ય કળાઓના જેવા બની જતા અનુભવાય છે. 

 

તો આજે, અહીં જ અટકું. 

પ્રીતિ સેનગુપ્તા.

preetynyc@gmail.com

પત્ર (૯) જુગલકિશોર : શિલ્પ એટલે થીજેલું નૃત્ય અને –

પત્ર : ૯

નેટમોસાળે પત્રાવળી પીરસતી બહેનો !

‘મોસાળે જમણ ને મા પીરસણે’ એ કહેવત તો હતી તેમાં આ પત્રાવળીની પંગતે તમે ચચ્ચાર બહેનો ભાતભાતનાં વ્યંજનો પીરસવા બેઠાં એટલે સ્વાદસુગંધની રંગત જામી. એમ જરૂર કહી શકાય કે ‘નેટ–પત્રાવળીએ મિષ્ટાન્ન અને બ્લૉગરબહેનો પીરસણે’ પછી પૂછવું જ શું !

આ પત્રાવળી જો આમ જ પીરસાતી રહી તો સમજી લેજો કે થોડા જ સમયમાં પીરસીને પોરસાવાનું ને વાચકો માટે વાંચીને વરસવાનું થાય તો નવાઈ નહીં…..આ પત્રો વાંચીને તમારી આ પંગતમાં જમનારા તો વધશે જ પણ પીરસનારાં પણ વધવાનાં જ છે કારણ કે શબ્દને પીરસવાની જે મજા છે તેવી મજા તો બીજે ક્યાં દીઠી ?!

આરંભે દેવિબહેને શબ્દનો મહિમા ગાયેલો તેના પરથી મને યાદ આવ્યું કે શબ્દ બધે છે તે સાચું પણ ચિત્ર અને શિલ્પે તે સીધેસીધો હાજર નથી. દરેક કલાને પોતાનું માધ્યમ–સામગ્રી હોય છે તે જોતાં ચિત્રને રેખા અને રંગ માધ્યમો છે. રેખા ચિત્ર બનાવે છે તો રંગ, પછી તે ભલે ને પેન્સિલનો એક જ રંગ હોય પણ તે જુદાજુદા શેડ, ભાતભાતની છાયાઓ દ્વારા ચિત્રને ઉપસાવે છે.

સંગીતમાં સૂર અને તાલ માધ્યમો છે જેના વડે ધ્વનિ અનેક લીલાઓ કરે છે. શિલ્પમાં કોઈ ધાતુ કે માટી કે પથ્થર વગેરેને કોઈ ચોક્કસ રેખાઓ દોરીને વધારાનું મટિરિયલ દૂર કરતાં જ એક ધારેલી આકૃતિ ઊભી કરવામાં આવે છે. ચિત્રમાં જેમ પીંછી તેમ અહીં શિલ્પમાં ટાંકણું એ સાધનો છે….

નૃત્યની કલામાં તો શબ્દ, સંગીત, મુદ્રાઓ અને સંજ્ઞાઓના માધ્યમે સર્જક વ્યક્ત થાય છે……તો નાટકમાં તો લગભગ બધી જ કલાઓ એક સાથે સ્ટેજ પર પ્રગટ થાય છે ! કાવ્યશાસ્ત્રમાં નાટકને સૌથી ઊંચું સ્થાન અપાયું છે પણ ખરેખર તો એમાં બધી જ કલાઓ થોડેઘણે અંશે પ્રગટતી હોય છે…..ઘણાં વર્ષો પહેલાં મેં ક્યાંક લખેલું તે અહીં એકાએક મને યાદ આવી ગયું….શિલ્પ અને નૃત્યને આ રીતે ઓળખાવી શકાય :

“થીજી ગયેલું નૃત્ય એટલે શિલ્પ અને થરકી ઊઠેલું શિલ્પ એટલે નૃત્ય !!”

કહેવતોની રંગત તમે બહેનોએ જમાવી તેથી મને કવિ શ્રી કિશોર મોદીની એક રચના યાદ આવી ગઈ જેમાં ૨૨ પંક્તિમાં ૧૧ કહેવત સરસ રીતે ગૂંથી છે !

કહેવતની કૃતિ

તે છતાંયે કોઈ પણ બોલ્યું નહીં,પાપડી ભેગી ઈયળ બાફી હતી.

આ કરોળિયો કાં કરે જાળું ફરી ?બાર સાંધે, તેર તૂટે હરઘડી.

ને હકીકત પાંગળી એવી થઈ,સોય વેચી શેરીમાં લુહારની.

ઘાસને અફવા સુણી અચરજ થઈ,ભાગવતની ભેંસને વાતો કહી.

આપણે શું, કોઈને ના કંઈ પડી,કૂતરી દોહી, ગઈ શિયાળવી.

ભોળી ક્ષણને પાનખર જોઈ રહે,હોય કમળો તે પીળું દેખે વળી.

કોનું ખેતર, તાપણું કોનું અને,દવ બળે ત્યાં ઢેંચિયાની હાજરી.

છેવટે તેતર ટકાનો થઈ ગયો,ક્યાંકથી એ વાત હોવાને મળી.

બંધ મૂઠીમાં હશે એક જ કથા,કૂતરા ચાટે, દળે જો આંધળી.

કાળી ચકલી ભાગ્યની વાતો કરે,વાત છે દીવા તળે અંધારની.

ને ખરેખર શ્વાસ નિરાધાર છે,આપ મૂઆ, ડૂબ ગઈ દુનિયા પછી.

 

(એપ્રિલ, ’૭૬માં વિશ્વમાનવમાં પ્રગટ અને કવિના ‘મધુમાલિકા’માં છપાયેલી…કિશોરભાઈના સૌજન્ય અને આભાર સાથે)

આજે આટલું બસ ! લિ. જુભાઈનાં વંદન

 jjugalkishor@gmail.com 

પત્ર – (૮) રાજુલ કૌશિક : કહેવતોમાં મામા – કાણા કે કે’ણા ?

પત્રાવળીની પંગત અને સંગતના સંગી,

આ પત્રાવળી શબ્દે તો જાણે કંઇ કેટલા સંદર્ભો ખોલી આપ્યા. આજ સુધી ભુલાઇ ગયેલા આ શબ્દે તો જાણે અતીતના દરવાજા ખોલી નાખ્યા. દેવિકાબેન,તમે કહો છો તેમ કહેવતો તો ઘર આંગણાની શાળા હતી. નાના હતા ત્યારે દાદી-નાની પણ કોઇ વાત સહેલાઇથી સમજાવવા માટે કહેવતોનો જ આશરો લેતા હતા ને? કહેવતોમાં  થોડામાં ઘણુ સમજાવી દેવાની વાત હતી. એવું ય બનતું કે દાદી-નાનીની વાતોમાં આવતી કહેવતોમાં અપભ્રંશ થયેલા શબ્દો સરળતાથી પોતાનું સામ્રાજ્ય જમાવીને બેઠા હોય. આજે પણ ગુજરાતીમાં  કેટલાય અપભ્રંશ થયેલા શબ્દો હશે જે આપણી વાતમાં અજાણતાં જ  ગૂંથાઇ જાય છે.

કાણા મામા પાછળના કહેણા મામાની વાત કરી ને ? બિચારા મામા! મા અક્ષરમાં બીજો મા ઉમેરાય ત્યારે જઈને એ વ્હાલસોયો શબ્દ મામા બને પણ કહેવતોએ તો મામાને ય કાણો કરી મુક્યો!!  એવી જ રીતે કહું તો પત્રાવળી શબ્દ પણ ક્યાં રોજીંદા ચલણમાં હતો ? પત્રાવળીના બદલે પતરાળી જ સાંભળતા આવ્યા હતા ને? કદાચ પત્રાવળી શબ્દ તો એ પતરાળીમાં પીરસનારા અને ખાનારાને પણ જરા ભારભર્યો લાગતો હશે નહીં? 

આજે પત્રાવળીના અપભ્રંશ થયેલા પતરાળી શબ્દે મને એક ખૂબ રમૂજી વાત આજે યાદ આવી. વાત તો જૂની લગભગ ૪૦ વર્ષ પહેલાની છે. અમારા ઘરની બાજુમાં રહેતા વડીલ દાદાનું અવસાન થયું ત્યારે એમના તેરમા નિમિત્તે અમારે એ સાંધ્ય ભજન અને ભોજનમાં એમના પરિવાર સાથે જોડાવાનું હતું. ભજન સુધી તો બધું બરાબર રહ્યું પણ ભોજન પીરસાતા અમારા માટે જરા મુશ્કેલી ઉભી થઈ. નીચે જમીન પર બેસીને પતરાળીમાં  પીરસાયેલી અનેક વાનગીઓ જોઇને અને સાચે જ ભુખ પણ લાગી હતી ( દેવિકાબેન અહીં તમારી પાણીના સંદર્ભમાં લખીયેલી એક બીજી કહેવત યાદ આવી)  એટલે સ્વાભાવિક રીતે મ્હોંમાં પાણી આવ્યું . લાડુ , ફુલવડી અને મેથીના ગોટા તો જાણે ખાઇ શક્યા પણ પડિયામાં પીરસાયેલી દાળ તો પુરી વગર કેવી રીતે ખવાય એની સમજ જ નહોતી પડતી અને એ ય મઝાની ચૂલા પર ઉકળેલી દાળની સોડમથી મન તરબતર થઈ રહ્યું. આજે પણ એ દાળની સોડમ યાદ આવે તો પડિયામાંથી દાળ ખાતા ન આવડવાની અણઘડતા પર હસવું આવે છે. બાજુમાં બેઠેલા બા જે ટેસ્ટથી દાળમાં પાંચે આંગળીઓ બોળીને દાળના સબડકા બોલાવતા રહ્યા અને સાથે બોલતા રહ્યા કે દાળ તો આંગળા ચાટીએ એવી થઈ છે પણ એવી રીતે દાળ ખાતા અમને તો ના ફાવ્યું તે ના જ ફાવ્યું.  આપણે રહ્યા ગુજરાતી એટલે દાળ વગર દહાડો શરૂ ના થાય અને દાળની વાત આવે એટલે એની સાથે જોડાયેલી અનેક વાત યાદ આવે જ.

કહે છે ને કે દાળ બગડી એનો દહાડો બગડ્યો- જમવામાં બધુ બરાબર હોય પણ દાળ આપણા ટેસ્ટની ના હોય તો બાકીના જમણની ય મઝા મરી જાય. અને કોઇવાર દાળ ટેસ્ટી હોય પણ ખાતા ના આવડે તો ય જમણની અડધી મઝા મરી જાય…

એવી રીતે દાળ બગડી એનો વરો બગડ્યો. – ટાણે અવસરે તો દાળ સબડકા બોલે એવી જ જોઇએ ને !   ઘણીવાર એક સાથે બે કામો થઈ જાય ત્યારે ખુશ થઈને આપણે બોલીએ છીએ કે, “દાળ ભેળી ઢોકળી પણ ચઢી ગઈ’. વળી સંગનો રંગ લાગે ત્યારે પણ નથી કહેતા કે, “દાળના સંગે ચોખો નર મટી નારી થયો”? .

– દાળભાતના સૌ ગુલામ.-જેનું અન્ન એના ગુણ ગવાય !-

દાળમાં કંઇ કાળુ છે’.  આમ તો એ કોકમ જ હોય જેના લીધે દાળના સ્વાદમાં ઉમેરો થાય તેમ છતાં આપણે – કંઇક ગોટાળા કે વાતમાં કંઇક રહસ્ય માટે દાળમાં કાળા કોકમને કેવા સપાટામાં લઈએ છીએ નહીં?

-‘દાળ રોટલી પર શુકરાના કરવા’. એટલે કેદાળ રોટલીથી ગુજરાન ચાલવું અથવા અન્ન દેવતાનો આભાર માનવો.

તો ચાલો, આજે અહીં  આભાર શબ્દે વાચકોની પણ યાદ આવી. વાચકમિત્રોએ આ પત્રાવળીને જે આવકાર આપ્યો છે એના માટે એ સૌનો પણ આભાર માનીને આ પત્રની પૂર્ણાહુતિ કરું?  

અરે ! જતા જતા વળી આ પૂર્ણાહુતિ શબ્દથી મનમાં  એક વિચાર રમતો થયો..પૂર્ણાહુતિ તો મોટા ભાગે યજ્ઞ વગેરેની પૂર્ણતા દર્શાવતો શબ્દ છે; અને પૂર્ણાહુતિ તો ત્યારે જ થાય ને જ્યારે શરૂઆત થઈ હોય. હોમ-હવન કે યજ્ઞની શરૂઆત ૐ થી થાય છે. જાણે આખુ બ્રહ્માંડ એમાં સમાયુ. તો પછી આ એકાક્ષરી એવા ૐ ને શબ્દ કહીશું કે અક્ષર? …વળી એમાંથી મનમાં પ્રશ્ન ઉભો થયો કે આ શબ્દો જેમાંથી સર્જાયા એવા અક્ષરોનું ય પ્રાધાન્ય તો ખરું જ ને? શું કહો છો?

રાજુલ કૌશિક

rajul54@yahoo.com  

પત્ર (૭) : દેવિકા ધ્રુવ દ્વારા કહેવતોની વાત !

શબ્દોના સાથીદારો,

આ પત્રાવળી શબ્દમાંથી અર્થોના કેટલાં બધાં પર્ણો ફૂટ્યાં, નહિ? અને તે પણ મનોહારી વર્ણનાત્મક રૂપે! વાંચતા વાંચતા તો મનમાં દરેક અર્થોના કંઈ કેટલાંયે ચિત્રો,ચલચિત્રોની જેમ જ ઉપસી આવ્યા.

પ્રીતિબેનના ‘શબદ’ અને ‘ભ્રમર’ શબ્દે તો મનમાં મનુભાઈ ત્રિવેદીનુ એક ગીત  ‘શબદ તો ભમરી થઈને ફરે, બારાખડીમાં બેઠો શબદ એ કીટ સમો કમકમે, શબદ તો ભમરી થઈને ભમે” ,. ગીત ખડું કરી દીધું. તો વળી ઉતરાયણની આસપાસના દિવસોમાં જ પતંગના પેચને, કશાયે કાવાદાવાના પેચ વગર, ખોવાયેલી બુટ્ટીના પેચ સાથે સાંકળી દઈને, વિવિધ અર્થોને કથાત્મક રીતે, એવા કહેવાયા કે મન મોહી ગયા!

આ પત્રમાં હવે શબ્દને જ વીંટળાયેલી એક બીજી નવી વાત કરું. ગઈકાલે  શોપીંગ મૉલમાં એક ઓળખીતા બેન મળ્યા. તેમના પતિ પણ સાથે હતા.  તે ખૂબ હસમુખા સ્વભાવના. મળીએ એટલે જે રીતે પૂછીએ તે રીતે મેં  તેમને પૂછ્યું  “કેમ છો? શું નવા-જૂની?” જવાબમાં એ તરત જ બોલી ઊઠયા. ” નવી આવતી નથી અને જૂની જતી નથી!” ને પછી અમે બધાં ખડખડાટ હસી પડ્યાં. છૂટા પડ્યા પછી મને એના પરથી જૂની કહેવતો યાદ આવી ગઈ.

જૂના જમાનામાં આજના જેવી શિક્ષણ પ્રથા,વ્યવસ્થા કે સ્કૂલો-કોલેજો ન હતી ત્યારે યાદ રહી જાય તેવી કહેવતો દ્વારા લોકશિક્ષણનું કાર્ય થતું. તેને પરિણામે ગામડાઓની અભણ કે ઓછું ભણેલી પ્રજાને પણ કહેવતો યાદ રહી જતી. આજે પણ જુઓ ને?  જૂના ગીતોની જેમ જ જૂની કહેવતો પણ લોકોની જીભ પર સચવાઈ રહી છે ને? મેં તો એમ પણ સાંભળ્યું છે કે, આ કહેવતો પર તો હવે યુનિ.માં વિદ્યાર્થીઓ પીએચડી પણ કરે છે! તમે જોશો તો કહેવતો પણ કેટલી બધી અર્થસભર અને કેવી મઝાની?

ક્યારેક દંભી ભગતો માટે એમ કહેવાતું કે, ‘ભગત ભૂંગળી અને શેર ખાય ડુંગળી.’ વળી ડુંગળી તો ‘ગરીબોની કસ્તૂરી’ મનાય છે ને? કસ્તૂરીની વાત થોડી આગળ ચલાઉં. ‘કસ્તૂરી’ એટલા માટે કહું છું તમને ગંધ ન આવે!!  કેટલી કાળજી રાખું છું તમારી, નહિ?! પહેલાંના સમયમાં કાઠિયાવાડના લુહાણાઓમાં કસ્તૂરીનો વપરાશ વધારે. તેના પરથી એક રમૂજી કહેવત આવી.”મૂળ રાતા ફૂલ ધોળાં,પાન જેવી ડુંગળી..લુવાણાની લાજ રાખી, ધન્ય માતા ડુંગળી.’ બીજી એક કહેવત યાદ આવી ગઈ તે એ કે ‘પ્યાજ ખાધે કંઈ કપૂરની સુગંધ થોડી જ આવે?’ એટલે તમારામાંના કોઈને પણ કાંદાની ગંધ ન આવે તેથી આ વાતને અહીં પૂરી કરું!!

બીજી એક રસપ્રદ વાત એ છે કે, ઘણી કહેવતો એક કાનેથી બીજે કાને પહોંચતા સુધીમાં તો તેમાં રહેલાં શબ્દો કેવા અપભ્રંશ પામે છે. એક દાખલો આપું કે આપણે કહીએ છીએ અને સાંભળ્યું પણ છે કે, “નહિ મામા કરતા કાણો મામો સારો ” બરાબર?  હકીકતમાં આ કહેવતમાં ‘કાણો’ શબ્દ મૂળ ‘કહેણો’ હતો. એટલે કે, નહિ મામા કરતા કહેણો=માનેલો મામો સારો. આ ‘કહેણો’ માંથી ‘કે’ણો’ અને તેમાંથી  ધીરે ધીરે ‘કાણો’ કહેવાતો થયો ! બોલો છે ને દિલચશ્પ અપભ્રંશ? શબ્દનું મૂળ રૂપ આ રીતે વિકૃત થવાના કારણોમાંનું મુખ્ય કારણ મને તો ઉચ્ચારની ખામી લાગે છે. શબ્દનો સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર હોવો ખૂબ જરૂરી છે અને એ વાત પણ શબ્દ જ સમજાવે છે ને!

 મૂળ વાત જૂની કહેવતો અંગે કરવી હતી. મને ખાત્રી છે કે, તમે પણ વધુ મઝાની, ઉપયોગી અને રોજના વપરાશમાં સંભળાતી નવી કહેવતો જરૂર લઈ આવશો. પત્ર પૂરો કરતા પહેલાં વળી એક વાત યાદ આવી (વક્તા હાથમાંથી માઈક ન છોડે તે રીતે!) કે, કહેવત શબ્દના પણ એક-બેથી વધુ અર્થો છે. એટલું જ નહિ કહેવત શબ્દ પર પણ કહેવત છે એ ખબર છે ને? કોઈએ કંઈ ખૂબ જ ખરાબ કામ કર્યું હોય તો એમ કહેવાય કે. એને ‘માથે કહેવત રહી ગઈ. એ વિશે ગામડાની બાઈઓ એકબીજાંની સાથે ખભાથી ઠોંસા મારીને, આજુબાજુ જોતાં જોતા, આંખોના ખૂણેથી કંઈક આવી રીતે વાત કરે. “અલી, બુન, મુ હુ વાત કરું? પસ તો…હોંભર..પસ તો.. ઈયોને “માથ કહેવત રહી જઈ”..તાણે…લે, મુ તો આ  હેંડી રોમ રોમ…”

અસ્સલ ગામઠી ભાષા વાંચવાની મઝા આવી ને?

ચાલો, દોસ્તો, મારી મનગમતી કહેવત કહીને અટકુ? શબ્દના આ પાને મળશો તો સોનામાં સુગંધ મળશે, સમજ્યા ને? આવજો.

દેવિકા ધ્રુવ

ddhruva1948@yahoo.com     

પત્ર – ૬ : શબ્દ–શબદ અંગે પ્રીતિ સેનગુપ્તા

પત્રાવળી 

     વાહ, મિત્રો – એટલે કે દેવિકાબેન, રાજુલબેન અને જુગલકિશોરભાઈ,

 વિષય બહુ સરસ છે, બહુપરિમાણી છે : શબ્દ’ . એની ઉપસ્થિતિ કેટલી નાનકડી છે, પણ એની વિસ્તૃતિ? બંધ કમળને જેમ ખોલવાનું હોય છે, તેમ જ એક શબ્દનાં પટલ પણ ખોલીએ તો અંદરથી કેવા રંગ, સુગંધ, સૌંદર્ય, અને કદાચ કોઈ રાતે સપડાયેલો ભ્રમર પણ મળી આવે છે.

       ‘શબ્દ’  શબ્દનું રટણ કરતાં કરતાં અચાનક મારા મનમાં શબદ’  શબ્દનો સાક્શાત્કાર થયો. કેવો સાદો, અને કદાચ સાધારણ લાગે છે આ શબ્દ, નહીં? તળપદો હોય એવો. નહીં કાનો, નહીં માતર, આ શબદ એટલે વળી શું? કાંઈ ભૂલ તો નથી થતી મારી?

        પણ ના, આ શબ્દ મનમાં પ્રગટ થઈ ગયો, જાણે કોઈ સ્વયંભૂ ઉપસ્થિતિ, અને મને એ આરંભ માટેના કોઈ શુકન જેવી લાગે છે. આરંભ એટલે આ પત્રાવળીમાં મારો પ્રવેશ. તો આ શબદ આવો શા માટે લાગે છે? શીખ ધર્મમાં ગુરુનો જે ઉપદેશ છે, ગુરબાની છે તે શબદ કહેવાય છે. કબીરનાં ભજનોને પણ કબીર શબદ કહે છે. તેથી શબદનો સંદર્ભ આસ્થા, ધ્યાન, ભક્તિ, અને ચિત્તની અંદરના આનંદ સાથે છે. રોજેરોજની બોલચાલથી જે બનતા હોય છે તે બધા કહેવાય છે શબ્દ, પણ એનું સાવ સાદું એક સ્વરૂપ- શબદ – ઘણો ઊંડો અર્થ પામે છે.

          જોકે આવો જ અચાનક, અન્ય એક શબ્દ પણ પછી મનમાં ચકરાવા લાગેલો, ને તે છે પેચ’ . હમણાં ગુજરાતમાં હતી, ને એક લગ્નમાં જતી વખતે અધીરાઈ કરી હશે, તે એક બુટ્ટીનો પેચ હાથમાંથી પડી ગયો. શોધવા જઈએ તો દેખાય જ નહીં. ચીજ તો સાવ નાની અમથી, આમ તો એક નાની ખીલી જ, પણ સોનાના ભાવ પ્રમાણે એની કિંમત ઘણી થાય. વળી, એટલું અમથું કરી પણ કોણ આપે?, તેથી પણ એની અગત્ય ઘણી થાય છે, ભઈ!

           તો આ પેચ એટલે ઘરેણાંનો બહુ જરૂરી અંશ. આ પેચ એટલે કોઈ વાસણને બંધ કરવા માટેના ઢાંકણામાં પાડેલા આંટા પણ ખરા. વાસણ ધાતુનું હોય, ને કાચનું પણ હોય. પણ વાસણ તેમજ ઢાંકણામાં આ આંટા સરખા પડ્યા ના હોય તો એ બરાબર બંધ જ નહીં થવાનું. સોનાનો નહીં, તોયે આ પેચ જો ના મળે તો પછી કંટાળીને કે ગુસ્સામાં આવીને એને પછાડો, કે પછી ફેંકી દેવા તૈયાર થાઓ.

પણ એને દાવપેચ જેવા સંદર્ભમાં જોઈએ તો જાણે એ ડરામણો શબ્દ બની જાય છે, એવું નથી લાગતું? દાવપેચ કહેતાં બીજા કેવા શબ્દો અને સંજોગો યાદ આવી જાય છે – કાવાદાવાથી માંડીને યુદ્ધ સુધીના. જાણે અશ્વત્થામાએ પસાર કરેલા કોઠાનું સ્મરણ થઈ જાય, અને મને ગુજરાતનો નાથના મુંજાલ મહેતા યાદ પણ આવે. 

           જોકે એમની તો મુત્સદ્દીગીરી. મુજાલ મહેતા બળથી નહીં, પણ કળથી દાવપેચ ચલાવે. ને એ તો એક અત્યંત રસપ્રદ સાહિત્ય-કૃતિના ખૂબ વિશિષ્ટ પાત્ર, તેથી એમની સાથે સાંકળી શકાય તેવા દાવપેચનો સંદર્ભ વધારે બુદ્ધિગમ્ય અને પ્રશસ્ય લાગે છે. 

            ગુજરાતમાં મોટા ભાગની પ્રજા ખૂબ ઉત્સાહિત થઈ જાય છે ઉત્તરાયણ દરમ્યાન. ને તે કાંઈ સૂર્યદેવના ગોળાર્ધ-ભ્રમણથી, કે સંક્રાન્તિને કારણે નહીં. આ પ્રાકૃતિક પ્રસંગ કેટલાં શતકથી એક અપૂર્વ આનંદદાયી મહાલોકોત્સવ બન્યો હશે? રંગરંગીન કાગળના ચોરસ ટુકડા, ખરું? પણ એમને અમુક વ્યવસ્થિત રૂપ આપીને આકાશની મોકળાશમાં મોકલી દેવાય ત્યારે એમનું નામ પતંગ બને છે. ઉત્તરાયણ એટલે પતંગોત્સવ, અને પતંગ ચડાવવાનો સૌથી વધારે આનંદ મળતો લાગે છે બે કે વધારે પતંગોના પેચ દ્વારા.

             આ પેચ પણ દાવપેચનો જ પ્રકાર લાગે છે. ચડાવનારાં જ નહીં, જોનારાંને પણ ઉત્સાહનું ઝનૂનચઢે છે, પોતાની ને અન્યોની દોરીઓ સાથે આંટા મરાય છે, પેચ બરાબર જામે છે; પછી ખેંચો, ઢીલ આપો, વળ ચઢાવો વગેરે કારીગીરી અજમાવાય છે. અગાશી પર કે છત પર ચઢેલાં કેટલાંયે યુવક-યુવતીઓની આંખોના પેચ પણ આ દિવસોમાં લાગી જતા હોય છે, એમ લોકબાની પાસેથી જાણ્યું છે! પેચ શબ્દ અહીં સૌથી વધારે અસરકારક રીતે પ્રયોજાતો નથી લાગતો?

બીજા કોઈ પેચ તો મને કામમાં નથી આવ્યા, પણ હા, બુટ્ટીનો પેલો ટચુકડો પેચ છેલ્લે, કબાટને ખૂણેથી, મળી આવેલો ખરો, ને ભારે નિરાંત થયેલી.

– પ્રીતિ  સેનગુપ્તા 

 

  • Email: preetynyc@gmail.com