રસદર્શન : ફુલનું અને કાવ્યનું અને –

”સૌંદર્યો વેડફી દેતાં ના ના સુંદરતા મળે;

સૌંદર્યો પામતાં પહેલાં સુંદર બનવું પડે.”

ફુલનું કે કાવ્યનું સૌંદર્ય એ અલબત્ત માણવાની બાબત છે. એટલે ફુલ કે કાવ્ય પાસે જઈને એના સૌંદર્યને માણવાનો અધીકાર હર કોઈનો હોઈ શકે છે. પણ ઉપરોક્ત પંક્તીઓમાં કહેવાયા પ્રમાણે સૌંદર્ય માણવા માગનાર પોતે જો સુંદર ન હોય તો શું એ સૌંદર્ય માણી ન શકે ? કુરુપ વ્યક્તીને શું સૌંદર્ય માણવાનનો અધીકાર નથી ?

અહીં સુંદર અને સૌંદર્ય બન્ને શબ્દો અંગે કેટલુંક વીચારવા જેવું છે ખરું. વ્યાકરણની દૃષ્ટીએ સુંદર એ વીશેષણ છે અને સૌંદર્ય તે નામ છે. સૌંદર્યનું ગુજરાતી સુંદરતા થશે. સૌંદર્ય, સુંદરતા, સુંદરપણું એ પામવાની વાત છે જ્યારે સુંદર વીશેષણ પામનારની લાયકાત સુચવે છે. સુંદર બનવાની વાત સૌંદર્યને પામવા માટેની શરતરુપે અહીં રજુ થઈ છે.

સૌંદર્ય ફુલનું હોય કે કાવ્યનું કે પછી કોઈ માનવીનું કે પશુપંખીઓમાં રહેલું હોય તે…..પણ તેને પામવા માટે માનવીએ બાહ્ય રીતે સુંદર બનવું, એટલે કે રુપાળા બની જવું અનીવાર્ય નથી ! પરંતુ વસ્તુ–વ્યક્તીમાં રહેલી સુંદરતાને ઓળખવા–સમજવા–પામવા પુરતી આંતરીક લાયકાત મેળવી લેવી જરુરી હોય છે. દુરથી સુંદર દેખાતી ચીજ ઘણી વાર છેતરી જાય છે. ક્યારેક સાવ અડીને જ રહેલી ચીજ કે વ્યક્તી ઓળખી ન શકવાના કારણે ધાર્યા કરતાં જુદો જ અનુભવ કરાવી જાય છે !

જીવનની કેટલીય બાબતોની માફક જ સૌંદર્યને પામવા જેવી નાજુક બાબતો માટે પણ ‘લાયકાત’ કે ‘અધીકાર’ જરુરી હોય છે.

ફુલોની સાથે સંકળાયેલી અનેક બાબતોમાંની એક એની સુંદરતા છે. ફુલ તો વનસ્પતીની પ્રજનનક્રીયાનું એક અંગ છે. પોતાની જાતીનો વંશ આગળ વધારવા માટેનું એક માધ્યમ છે. પરંતુ માનવીને મળેલી જ્ઞાનેન્દ્રીયો દ્વારા એ ફુલને પોતાની પંચેન્દ્રીયોનીય ઉપર રહેલા મનના આનંદ માટે  પામવા મથે છે. ફુલને જોઈને માનવ આકર્ષાય છે તે એના બાહ્ય સૌંદર્યથી કે જે એને ચક્ષુ દ્વારા પામે છે. માનવની આંખ ફુલના રંગ અને રુપ એટલે કે આકારને જુએ છે. પછી આગળ વધીને તે ફુલનો સ્પર્શ કરે છે ને એ રીતે એની કોમળતા, એની સુંવાળપને સ્પર્શેન્દ્રીય દ્વારા માણે–પામે છે. ત્યાર બાદ માનવ ઘ્રાણેન્દ્રીય દ્વારા સુગંધને પામે છે….ગુલાબ જેવાં કેટલાંક ફુલોને તે જીભ વડે પણ સ્વાદે છે; જોકે આવા કીસ્સામાં અહીં સ્વાદ કરતાં આરોગ્ય જેવા બીજાં કારણો ભાગ ભજવતાં હોય છે. આમ, આ રીતે એક ફક્ત કર્ણેન્દ્રીય સીવાયની બધી જ જ્ઞાનેન્દ્રીયો મારફત માનવ ફુલના બાહ્યાભ્યંતર સૌંદર્યનો આનંદ માણે છે.

ફુલ સાથે, સૌંદર્ય સીવાયના પણ કેટલાય સંદર્ભો સંકળાયેલા હોય છે. ફુલનો એક સંદર્ભ ભક્તી સાથે જોડાયેલો છે. મંદીરમાં મુર્તી સમક્ષ તે મુકાય છે તો તોરણરુપે તે ભક્તી ઉપરાંત તહેવારો–પ્રસંગોમાં સુશોભનસામગ્રી તરીકે પ્રયોજાય છે. લગ્નપ્રસંગે તો ફુલો શણગારમાં, ફુલદડી જેવી રમતોમાં કે વરવધુને પોંખવા–વધાવવા જેવાં પ્રસંગોમાં વીવીધરુપે પ્રયોજાય છે.

આરોગ્યજગતમાં ગુલકંદ જેવી અનેક ઓષધીઓમાં ફુલોનો સંદર્ભ રહે છે. સ્ત્રીઓના શણગાર માટે વેણીરુપે તે એક નવું પરીમાણ પણ પામે છે, તો મૃત્યુ જેવા પ્રસંગે તે મરનારની વીદાયને માટેનું બીજું !

આમ આ ફુલો એની ઉપયોગીતાને લીધે તો ખરાં જ પરંતુ વીશેષ તો એના સૌંદર્યને કારણે સહુજનપ્રીય બની રહે છે. ફુલોના સૌંદર્યને પામવાની ને માણવાની સહજ વૃત્તી આપણામાં રહેલી છે.

પરંતુ એક મજાની વાત એ છે કે, કેટલાકોને ફુલોનો આનંદ લીધા પછી એ આનંદને અન્યોમાં વહેંચવામાં જ રસ હોય છે. ને એટલે બોલીને જ નહીં પણ માનવજીવનની કેટલીક કલાઓના માધ્યમે ફુલોના આસ્વાદનો આનંદ તે તે કલાઓ મારફતે સૌમાં વહેંચે છે.

કાવ્ય એ એ કલાઓમાંનું એક માધ્યમ છે અને એટલે જ કાવ્યોમાં ફુલોના સૌંદર્યનો ને એમાંથી પ્રાપ્ત થતા આનંદનો વીશેષ મહીમા ગવાતો રહ્યો છે. ફુલોને પોતે ચતુરેન્દ્રીય દ્વારા પામ્યો છે તેનું રસદર્શન સર્જક પોતાના કાવ્ય મારફત ભાવકને કરાવે છે.

પણ તો પછી કાવ્ય પોતે પણ ફુલની જેમ જ અને જેવું જ નાજુક અને કોમળ એવું તત્ત્વ છે ! રસીક ભાવકોને ફુલોની જેમ જ કાવ્યો પણ માણવા–પામવાં ગમતાં હોય છે ! સર્જક કાવ્યો દ્વારા ફુલોનું સૌદર્ય માણીને પોતાનો રસાનુભવ વહેંચે છે એ જ રીતે કોઈ લાયક રસીકજન સુંદર કાવ્યનો પોતાને થયેલો દીવ્ય અનુભવ અન્યોને કરાવતો હોય છે. પોતાને મળેલા કાવ્યાનંદને વહેંચવા માટે કેટલાકો કાવ્યનું રસદર્શન કે કાવ્યનો રસાસ્વાદ સૌને કરાવે છે ત્યારે સાહીત્યજગતમાં તેમના કાર્યનું પણ મોટું મુલ્ય સ્વીકારાયું છે.

પણ યાદ રહે કે, કાવ્યોના રસદર્શન કે રસાસ્વાદની આ કામગીરી એ વીવેચનક્ષેત્રનો એક ભાગ હોય ભલે પણ તેને વીવેચનના રુક્ષ માપીયા સાથે સજ્જડ જોડી દેવા જેવી નથી !! કાવ્યનું રસદર્શન કરવું–કરાવવું તે કોઈ પણ રસીકજન માટે યથા શક્તી–મતીનો સહજાનંદવ્યાપાર હોઈ શકે છે !!

(ફુલોના સૌંદર્યને માણવા બાબતે કરેલી ઉપરોક્ત ચર્ચાઓને ધ્યાને રાખીને કાવ્ય બાબતની ચર્ચા પણ કોઈ રસીકજનને કરવાનો ઉત્સાહ જાગશે તો તેમનું સ્વાગત છે.)  

सुज्ञेषु किं बहुना

– જુગલકીશોર.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *